Microgreens आणि बरंच काही...

बाल्कनी गार्डन किंवा किचनच्या खिडकीजवळ म्हणजेच कमी जागेत लावण्यासाठी परिपूर्ण अशी गोष्ट म्हणजे microgreens (मायक्रोग्रींन्स). सर्वात सोप्पे, जलद आणि तेवढेच पोषकही.

Microgreens म्हणजे नक्की काय ?

एखादा रोपट्याची आपण बीपासून सुरुवात करतो. जेव्हा बिला अंकुर फुटत त्याला Cotyledon म्हणतात (जो बीचा एक भाग असतो), त्यानंतर true leaves (रोपट्याला येणारी पहिली पानं) येतात. आणि एकदा true leaves आल्यानंतर जर आपण त्यांचा उपयोग खाण्यासाठी केला किंवा त्यांना harvest  केलं तर त्यांना microgreens म्हणतात. microgreens दिसायलाही अगदी सुरेख असतात त्यामुळे microgreens मुख्यत्वे  garnishing साठी, salads मध्ये अन्नाची पोषकता वाढवण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरले जातात.

Microgreens मध्ये विविध पर्याय उपलब्ध आहेत. त्यातील काही सोप्पे पर्याय म्हणजे मोहरी, पालक, मेथी, गाजर, कोथिंबीर, lettuce इत्यादी. ह्यांच्या बिया ४-५ इंच खोली असलेल्या मातीच्या भांड्यात किंवा ट्रेमध्ये दाटीवाटीने लावाव्या. प्रखर ऊन मिळणाऱ्या खिडकीजवळ हे भांड ठेवाव.आणि ७ - १४ दिवसांमध्ये microgreens कधीही हार्वेस्ट करावे. Cotyledon, true leaves आणि steam ह्या तिन्ही गोष्टींनी microgreens तयार होतात. ह्यात मुळांचा समावेश नसतो.

मोठ्या रोपट्याची छोटीशी प्रतिकृती म्हणजेच microgreens

सदाफुली - Catharanthus 🌼

घरी एखाद फुलझाड आणायचं म्हटलं की पहिल्यांदा आपली नजर गुलाब, जास्वंद, जाई-जुई या मोहक, सुवासिक आणि तितकच वाढवण्यास कठीण फुलझाडांवर जाते. कठीण कारण त्यांची बरीच काळजी घ्यावी लागते. सदाफुली हे एक अस फुलझाड आहे जे सुंदर व मोहक आहे अपवाद सुवासिकता.परंतु तरीही सदाफुली  "पहिल्या १०" च्या यादीत येत नाही.

सदाफुली बऱ्याच रंगात उपलब्ध आहे. सदाफुलीला वर्षभर बहर असतो (नावातच अर्थ दडला आहे). सदाफुलीच्या पूर्णतः पांढऱ्या फुलांना औषधी महत्त्व आहे. छोट्याश्या छोट्या कुंडीतही सदाफुलीची रोपटी तग धरून फुलं येतात. अगदी एका बाटलीतही ह्याच रोपट छान वाढत.दररोज किंवा एक दिवसाआड पाणी द्याव लागतं (मातीत ओलावा कायम राहिला पाहिजे). प्रखर ते मध्यम सूर्यप्रकाश चालतो. त्यामुळे आपण घराच्या आत खिडकीजवळही हे रोपट वाढवू शकतो. सदाफुली पाण्यातही उत्तम वाढते. एखादी फांदी कापून आपण पाण्यातही वाढवू शकतो. एकंदरीत, सदाफुलीची नाममात्र काळजी घ्यावी लागते. त्यामुळे वाढवण्यास अगदी सोप्प अस फुलझाड आहे.

माझ्यासाठी सदाफुली अशी एक व्यक्ती आहे जी इतरांकडून जास्त काही न मागता भरभरून देते 🌼

Budget gardening - चहा पावडर

बागकामासाठी साहित्य, वस्तूंची खरेदी करणे (कुंडी, माती, रोपटी, खत) हे कपडे खरेदी करण्यासारख आहे. जेवढ्या वस्तू घ्याव्या तेवढ्या कमीच. त्यामुळे कुठेतरी बजेट ठरवावं लागतं. आणि हा खर्च काही अंशी कमी करण्यासाठी पर्यायी साधनं/ वस्तू आपल्या घरीच उपलब्ध असतात.

"चहा पावडर" हा अनेक पर्यायांपैकी एक पर्याय आहे

चहा पावडर ही चहाबाज/चहाप्रेमी लोकांच्या मूलभूत गरजांमधली एक गरज आहे. (अन्न-वस्त्र-निवारा-चहा). परंतु हा चहा बनवून झाल्यावर ती चहा पावडर कचरापेटीचं धन होते. त्याऐवजी हीच टाकाऊ चहापावडर आपण बागकामात झाडांचा खाऊ /खत म्हणून वापरू शकतो. चहा पावडर हे खूप slow आणि mild fertilizer आहे. त्यामुळे आपण हे ३-४ दिवसांमधून एकदा एका कुंडीत वापरू शकतो. चहा पावडर मध्ये नायट्रोजनचे प्रमाण अधिक आहे त्यामुळे झाडाच्या वाढीला मदत मिळते, ज्या झाडांना फळे-फुले येत नाही (foliage plant) त्यांच्यासाठी चहा पावडर हा खत म्हणून उत्तम पर्याय आहे.

चहा बनवून झाल्यावर जी चहा पावडर उरते ती दोनदा धुवून घ्यावी व लगेच कुंडीत घालावी. जर लगेच कुंडीत घालायची नसल्यास ती चहा पावडर उन्हात सुकवून डब्यात साठवून ठेवावी.

दिवसातून ५-६ वेळा चहा पिऊन झाल्यावर ती चहा पावडर कचरापेटीत टाकताना कुठेतरी चरररर्  व्हायचं पण आता नक्कीच मी माझ्या चहाला पूर्ण न्याय देते असं वाटतं 🤪

Plants under 30 days - फक्त ३० दिवस

बागकाम करताना एक स्वभावगुण असणं विशेष महत्त्वाचं आहे. तो स्वभावगुण म्हणजे संयम. बी लावल्यापासुनचा फळं-फूलं येईपर्यंतचा प्रवास हा खूप लांब असतो. म्हणूनच म्हणतात वाटतं, "सब्र का फल- फुल मीठा और खुबसुरत होता है|"

पण हा गुण सगळ्यांमध्ये नसतो. Slow train पेक्षा fast train ला प्राधान्य देणाऱ्या मला वाट बघण खूप कठीण जातं. परंतु, चांगली बातमी ही आहे की, काही फळझाड,फुलझाड, herb, असे आहेत जे आपण ३० दिवसात harvest करू शकतो. त्यापैकी माझ्या आवडीच्या ३ वनस्पती :

१. अळू :

अळूचे कंद एका कुंडीत लावले की ३० दिवसांमध्ये आपण harvest करू शकतो. अळू ही लावण्यासाठी अतिशय सोप्पी वनस्पती आहे. ह्याला मुबलक पाण्याची गरज असते. भरपूर (direct sunlight)  ते मध्यम सुर्यप्रकाशात (medium sunlight) छान वाढते.

२. कांद्याची पात :

कांद्याच्या बी पासून कांदा / कांद्याची पात मिळायला बराच कालावधी लागतो. परंतु, आपल्याकडे असलेला कांदा  एका कुंडीत लावला तर १०-१५ दिवसात घरच्या घरी कांद्याची पात मिळते.

३. गव्हांकुर :

गहू एका कुंडीत पेरावे. ३-४ दिवसात अंकुर आल्यावर गव्हांकुर १०-१२ दिवसांमध्ये कधीही  harvest करू शकतो. गव्हांकुराचे भरपूर औषधी गुणधर्म आहेत. त्यातील एक गुण म्हणजे गव्हांकुराचा रस उष्णता कमी करण्यास मदत करतो.

कमी वेळात, कमी जागेत, कमी खर्चात उपलब्ध होणाऱ्या ह्या वनस्पती container gardening  ( कुंडीतील बाग) साठी उत्तम पर्याय आहेत.

   गव्हांकुर 

 अळू 

 कांद्याची पात

झाडांचा खाऊ - Compost

आपल्या वाढीसाठी, निरोगी व सुदृढ राहण्यासाठी जशी प्रथिने, जीवनसत्वे, इत्यादींची आवश्यकता असते त्याच प्रकारे झाडांनाही वाढीसाठी, रोगांशी लढा देण्यासाठी जीवनसत्वे, minerals, इत्यादींची गरज असते. जे त्यांना खतापासून मिळतं. त्यालाच आपण "झाडांचा खाऊ" म्हणू. खतांच्या बराच प्रकारांमधील एक प्रकार म्हणजे "कंपोस्ट". कंपोस्ट आपण घरच्या घरी, घरात असणाऱ्या टाकाऊ वस्तूंपासून बनवू शकतो.

कंपोस्ट बनवण्याचे साहित्य :

१.एक जुना म्हणजेच वापरात नसलेला माठ (जिथे नळ आहे तो काढून टाकावा त्यामुळे तिथे हवा जाण्या- येण्यास आणि अतिरिक्त पाणी बाहेर येण्यास जागा होईल). जर माठ उपलब्ध नसेल तर जुनी बादली किंवा टब घ्यावा व त्याला खालून छिद्र पाडावे (पाण्याचा निचरा होण्यासाठी व aerationसाठी)

२. माती, ३. आधी बनवलेलं कंपोस्ट किंवा शेणखत, ४. पाणी, ५. ओला कचरा - नायट्रोजन (kitchen waste म्हणजेच उरलेले अन्न, भाज्यांची सालं, ज्यांचं विघटन होऊ शकत असा कचरा), ६. वाळलेली पानं - कार्बन

कृती : 

माठात सर्वात आधी माती टाकावी नंतर आधी तयार केलेलं खत किंवा शेणखत त्यानंतर ओला कचरा त्याच्यावर वाळलेली पानं नंतर परत माती आणि सर्वात शेवटी हे मिश्रण एकजीव करण्यासाठी पाणी घालावे. ही cycle प्रत्येक वेळी repeat करावी.

वाळलेली पानं आणि ओला कचरा यांचे प्रमाण समान ठेवावं (१:१). आणि माती मुठभर घालावी. दर ७-८ दिवसांनी हे मिश्रण खालीवर करावे जेणेकरून aeration राहील. कंपोस्ट कोरड झालं की त्यात पाणी घालावे.

कंपोस्ट मध्ये कोणते पदार्थ टाकावेत ?

जे मातीपासून निर्माण झालं आहे ते सर्व पदार्थ, वस्तू आपण कंपोस्टमध्ये टाकू शकतो. परंतु काही पदार्थ असे असतात ज्यामुळे कंपोस्ट तयार होण्याच्या प्रक्रियेला जास्त वेळ लागतो. Acidic (आम्लीय) पदार्थ, अंड्याच कवच (egg shell), मांस या पदार्थांचं लवकर विघटन (decompose) होत नाही.

कंपोस्ट ची प्रक्रिया जलद करण्यासाठी जो काही कचरा (ओला कचरा) आपण टाकणार आहोत तो बारीक करून टाकावा. कंपोस्ट तयार व्हायला साधारणतः ४० ते ५० दिवस लागतात. जिथे कंपोस्ट तयार करणार आहोत ती जागा नेहमी साफ ठेवावी व जरा आडोशाला असावी. जिथे कंपोस्ट बिन ठेवलं असेल त्याच्या आजूबाजूला जर झाडं किंवा रोपटी ठेवायची असल्यास अशी ठेवावी ज्यांना कीड लागत नाही. शक्यतो मातीचं भांडच खत बनवण्यासाठी वापरावं.

या खतामुळे झाडांनाही त्यांचा खाऊ मिळतो आणि आपलं kitechen waste ही परत वापरता येतं (reuse). त्यामुळे हि पाककृती (recipe) "Worth trying" आहे :)